Gaz Lambaları

Eski çocukların eski gecelerinden kalma bir anıdır idare lambaları ya da yaygın adıyla gaz lambaları. Evin annesi dadısı veya hizmetçisi geceleri çocuklara bakmak için uyandıında yollarını bulmalarını salayan evleri aydınlatan uyuyanların bauçlarında en azından idareten bir aydınlık veren gaz lambaları günümüzde daha çok süs veya koleksiyon amaçlı olarak kullanılıyor.
Gaz lambalarının ilk ortaya çıkıı 18. yüzyılın balarına denk gelir.

Yassılatırılmı bir fitili gaz tankının içinden geçirerek en üste ise koruyucu bir ie ekleyerek gaz lambalarına ilk formunu İsviçre vatandaı Argand vermitir. Tabii 1775te Léger ve Alstroemer tarafından ayrı ayrı bulunan yassı fitilin de bu buluun ortaya çıkmasına katkısı büyüktür. Türkiyede ise 1800lü yılların sonlarına doru ev dükkân ve kahvehanelerde gaz lambaları ile aydınlatma yapıldıını biliyoruz. Kudret Emirolunun Gündelik Hayatımızın Tarihi balıklı eserinden de 1900lü yılların ortalarında Türkiyede be milyona yakın gaz lambası tankı ve iesi üretildiini öreniyoruz. Ancak bu tarihlerde üretimine devam edilen bir dier gaz lambası çeidi daha vardı. Bunlar iesi olmayan ancak yine gaz yardımı ile atelenen lambalardı. Bu tip lambalar içine gaz konulan bir tanktan fitilin dıarı uzanmasına yarayan delik veya deliklerden oluur ve daha çok kandil adıyla anılırdı.

Gaz lambaları be parçadan oluur. En altta küçük bir gaz tankı hemen üzerine eklenmi bir gaz ayar çarkı çarkı da içine alan gaz deposu çarkın içinden geçerek ienin içine giren bir fitil ve en üstte alevi koruyacak ince ve kırılgan gaz lambası iesi. Aslında gaz lambaları ile ilgili en önemli ayrıntılardan birisi de bu ielerdir… ünkü bir gaz lambasının iesini deitirmek veya yenilemek lambanın orijinalliini bozacaktır.

CILIZ IIA DENEN BOR…
Gaz lambaları konusunu; hem yazar kimlii ile önemli baarılara imza atan hem de yıllardır Türkiyenin ve dünyanın çeitli ülkelerinden gaz lambaları toplayan Adalet Aaolu ile görütük. Aaolu gaz lambalarını biriktirmeye nasıl baladıını öyle anlattı: Sahiplik duygusu hiç gelimemi olan ben çoktan gözden dümü bu iesiz kirli küçük eye sahip çıktım. O günden balayarak da çocukluk gecelerimde beni hiç yalnız bırakmamı sonuçta gölgeleriyle de dostluk kurduum bu cılız ııa borcumu ödemek istedim sanki. Nerede hangi biçimini görsem eski bir dostuma rastlamıım gibi evime buyur ediyordum. Ama her birinin ya baı gitmi ya kolu kopmutu. Yarım karı boyundaki ieleri yuvarlakları ince uzunlarıyla yok olmutu. O ieler… Sırçadan kolaycacık kırılır eyler… Aaoluna gaz lambalarını toplayarak bir koleksiyon kurgulamakla kelimeleri ve anıları toplayarak öyküleri kurgulamak arasında bir ba olup olmadıını sorduumuzdaysa u cevabı verdi: Kendi adıma gaz lambaları ile ilgilenmek ile yazarlık arasındaki baın kaynaının romanda yapmaya çalıtıım zamanla oynamak ile ilgili olduunu düünüyorum. Bu benim tiyatro yazarlıından roman yazarlıına geçiimin nedeni aslında. Gaz lambalarının görünmeyeni aydınlatması gibi romanda görünmeyen o ana ait olmayan zamanın aydınlatılması zamanla oynanması arasında bir benzerlikten bir badan söz edebiliriz. Gaz lambaları nasıl ki karanlıı aydınlatabiliyor karanlıkta küçük bir alan açabiliyorsa roman da zamanla oynamalara geri dönüleri aktarmaya alan tanıyordu. Kurgu yapmak konusuna gelince; gaz lambalarını toplamaktaki sıkıntılardan birisi de çou zaman gaz lambalarının ie kısımlarının kırılmı olmasından kaynaklanıyordu. Bunun için yıllardır pek çok yere gidip tanklara uygun ie aradım; hatta lambalar üzerine kitaplara bakındım kendi dönemlerine göre iesinin ne olduunu bulabilmek için. Ancak neticede gaz lambalarının tarihini gösterecek bir eser bulamadım. Kaynak bulamayınca da aız numaralarına dikkat ederek kendim bazı birletirmeler yaptım. Hayalimde canlandırarak uygun tanklar ile ieleri birletirmeye çalıtım. Gaz lambaları biçimlenebilsin birbirine uyabilsin hakiki olabilsin diye. İte ben o ie uydurma bahsinde biraz yazarlık ettim biraz uydurmalık ettim…

KALANAGIN SİHİRLİ LAMBASI

Gaz lambalarının aydınlatma ve yol gösterme ilevi günümüzde bir hayli deimitir. Onlar artık seri üretimle çoaltılan örnekleriyle sadece tüketime yönelik bir obje haline gelmitir. Bu çarıım deerlerinin deimesi ile birlikte Adalet Aaolu da kim bilir hangi evlerde hangi anılara ahit olmu bu birbirinden deerli gaz lambalarını toplamayı bırakmıtır. Ancak yine de gaz lambalarına birçok yerde rastlamak mümkün. rnein Dolmabahçe Sarayında… Daha çok süs amaçlı kullanılmı esiz güzellikte pek çok paha biçilmez gaz lambası bulunuyor sarayda. Gaz lambalarına rastladıımız bir baka yer ise illüzyon sanatı… 20. yüzyılın önemli sihirbazlarından Kalanag (asıl adıyla Helmut Ewald Schreiber) illüzyon gösterileri sırasında gaz lambalarını kullanmıtır. nlü illüzyonist sıkça tekrarladıı bir gösterisinde gaz lambasını u ekilde kullanmıtır: Kalanag sahneye getirilen gaz lambasının fitilini tututurur sigarasını da lambanın aleviyle yakar. Lambayı camdan yapılmı sehpanın üstüne koyar; lambanın üstüne ise ortası delikli ince bir ipekli örtü örter. Lambanın camını da bu delikten dıarı çıkacak ekilde açıkta bırakır. Kalanag lamba ile seyircilere iyice yaklaır ve örtüyü hızla kaldırır. rtünün kalkması ile birlikte lamba yok olur. Kalanag gösterinin sonunda elinde kalan örtüyü seyircilere fırlatır. Aslında bu gösteri gaz lambalarının ııından duvarlara yansıyan gölgeler ile yaptıı masum illüzyon gösterilerini çarıtırmakta sihirlere ve masallara hayretler içerisinde inandıımız o geçmiteki günlerden kalma ho anılara bir gönderme yapmaktadır.

Peki gaz lambalarını bu kadar özel ve unutulmaz kılan nedir Sadece görünmeyeni aydınlatması mı yoksa kendiliinden anılarımıza kattıı hüzün mü Gaz tankına yeterli miktarda gaz konulur çarkın yardımı ile fitil bir miktar yukarı çekilir ve atelenir. Alevin ani sıcaklıı ile patlamaması için önceden elde ısıtılmı ie çarkın üstüne geçirilir ve gaz lambasının aydınlıında gece balar. ocukluumuzdan geriye kalan anıları zayıf ııı ile belli belirsiz aydınlatan gaz lambalarının gecesi… Sofrayı aydınlatan merdivenli ahap evlerin basamaklarını aydınlatan masal anlatıcısının yüzünü aydınlatan gaz lambalarının duvarlarda yaptıı gölge oyunları ile devam eder gece… Gaz lambalarının titrek ııı aklımızda artık belli belirsiz yer eden çocukluumuzu çarıtırır. ielerinin kırılganlıı ise hüznü… Tıpkı yitirdiimiz anılarımızın çarıtırdıı hüzünler gibi..

Kaynak:www.hayatforumda.com