İlk patlamalar Kasım ayında gerçekletiinde bu teoriler de havada kalmı ve söylentiler bir süreliine durulmutu. Zaman geçtikçe cadı kazanı tekrar kaynamaya baladı ve yeni senaryolar sahnede yerini almaya baladı. imdi ikinici patlama dönemi ile en azından sanıldıı gibi anında bir kıyamet yaanmayacaını örenmi bulunuyoruz yine de kafalardaki sorular devam ediyor.

CERNde görevli Türk bilim adamı Kerem Cankoçakla yaptıım görümelerimde bu konulardaki sorulara cevap bulmu ve edindiim bilgileri daha önce sizlerle paylamıtım. Bu bilgiler ııında bugün gerçekleen deneyi tekrar ele alıp CERN gerçeine göz atalım.

CERN tam olarak nedir

CERNin açılımı Avrupa Nükleer Aratırma Konseyi. Adında nükleer kelimesi geçiyor ama nükleer aratırma ile ilgili bir ey yapılmıyor. Nükleer çekirdek demek, atomun çekirdei anlamına geliyor. CERN yaklaık 55 yıl önce kurulduu için o yıllarda atomun çekirdeine kadar inilebiliyordu. imdi modern anlamda CERN bir Avrupa Parçacık Fizii Laboratuarı, burada yapılan ey maddenin temel yapı talarını incelemek. Bilim adamı Kerem Cankoçak oradaki esas amaçlarını bilimsel merak ve keif olarak özetlemiti. Temel sorulara cevap bulmak esas gaye; Nereden geldik Nereye gidiyoruz Maddenin kökeninde ne var Nasıl olutu

CERN hangi ülkelere açık, bir üyelik sistemi mevcut mu

CERNe Avrupa ülkelerinin hemen hemen hepsi üye fakat üye olmak art deil. ye olmadan da deneylere katılınabiliyor bu uluslararası bir laboratuar. rnein Amerika, Rusya, in, Japonya buradaki deneylere katılıyor. Türkiye de katılıyor ama çok az bir katkıda bulunuyor. Türkiye de katılıyor ama çok az bir katkıda bulunuyor. Eer üye olursak daha fazla katkıda bulunacaız.

CERNdeki bilgiler dıa kapalı mı Gizlilik nasıl salanıyor

Cernde görevli bilim adamı Kreme Cankoçakın bana verdii bilgilere göre dünyanın her tarafından gelen yaklaık 10 bin kadar fizikçi bilim adamı bir arada çalııyor. İin hiç bir gizlisi saklısı yok her ey açık, bir teknoloji gizi yok.

CERNde çalıan kaç Türk var

Projede yer alan pek çok Türk bilim adamı var ama bu Türklerin bir kısmı, Amerika ve Avrupa devletleri adına çalııyor. rnein Kerem Cankoçak Eylül ayı öncesine kadar Iowa üniversitesi adına çalııyordu, Ekim itibariyle İT İstanbul Teknik niversitesi adına çalımaya devam etti.
Türkiyenin ülke olarak katıldıı bazı deneyler var, o deneylere katılan Türk bilim adamları Türk üniversiteleri adına bulunuyor. Ama bunlar sürekli CERNde deiller yani arada bir gidip geliyorlar. Sonuç olarak CERNde belki 100e yakın Türk bilim adamı var.

Büyük Patlama deneyi aslında tam olarak ne demek

Aslında bu konuda bir yanlı anlama söz konusu. Bu deneylere Big Bang -Büyük Patlama deneyleri deniliyor ve insanlar da orada bir patlama olacak zannediyor. Halbuki büyük patlama zaten oldu; 13,5 milyar yıl önce. CERNdeki deneyde protonları çarpıtırdıkları zaman ortaya çıkacak olan enerji aslında bir sinein kanat çırpması kadar! Gerçekte sonuç olarak meydana gelen çok küçük bir enerji ama buradan çıkacak sonuçlar Büyük Patlamaya ve Büyük Patlamadan sonraki nano saniyelere açıklama getirecei için bata Avrupa basınında olmak üzere medyada Büyük Patlama Deneyi olarak geçiyor. Dolayısıyla insanlar da bunu patlama olacakmı gibi algılıyorlar.

Büyük Patlama deneylerinin hedefi nedir

Yine Kerem Cankoçakın bana verdii bilgiye göre aslında bizim anladıımız anlamda hiç bir ey hedeflenmiyor, edinilen bilgilerle sanıldıı gibi karanlık gizli hiç bir ey yapılmayacak. Bu deneylerin tek sebebi merak. Sonuçta bilimin temel çıkı noktası her zaman meraktır. Bu deneyde de ana etken merak ve bilmediklerimizi örenmek ve bu merakımızı giderirken ortaya gündelik hayatta kullandıımız teknolojik ürünler de çıkıyor. u an kullandıımız internetin temelini oluturan World Wide Web bunun en güzel örneklerinden.

Bu deneylerle ilikilendirilen Anti-Madde nedir

Anti-madde aslında var olan bir kavram, kitaplara konu olduu gibi bir gizem ya da sadece bir teori deil. Her parçacıın zıt yüklü bir anti-parçacıı var: Elektron/Pozitron gibi Anti-proton ve anti-elektron (pozitron)dan meydana gelen Anti-atom ise 5 sene önce CERNde yaratıldı. Ama anti-hidrojen atomu nano saniyelerde yok oluyor çünkü madde ve anti-madde birbirini yok ediyor. u anda içinde yaadıımız evren maddeden oluuyor. Anti-atomu laboratuarda yaratabiliyorsunuz ama bunlar madde ile birbirini yok ediyor. Anti-madde/Madde simetrisi kırılmasaydı u anda biz de var olamazdık. Ya madde ya da anti-maddenin hakim olması lazım ki madde ortaya çıkabilsin. Yoksa birbirlerini yok ediyorlar ve geriye sadece radyasyon kalıyor. CERNde Peki bu neden böyle oldu sorusuna cevap aranıyor ve belki de bu soruya da cevap verilebilecek.

Bugün CERNde tam olarak ne oldu

Bazı yayın organlarında CERNde patlama oldu diye yazıyor, oysa olan ey iki protonun kafa kafaya çarpıması Ve bu çarpıma bir saniyede 40 milyon kere tekrarlanıyor.
Burada arpıma terimini biraz açmak gerekir. Aslında söz konusu olan çarpıma deil çarpımalar. Saniyede 40 milyon kere tekrarlanacak olan bu çarpımalardan yeni parçacıklar üretiliyor. Enerjinin maddeye dönümesi ilkesi (Einsteinın E=mc^2 formülünü hatırlayın). Hızlandırıcı 10 saat çalıtıında 1060x60X40 milyon adet çarpıma gerçeklemi oluyor. Bu kadar çok sayıda çarpıma elde edilmesinin nedeni ise, ender görünen olayları ve parçacıkları saptamak. Bu parçacıklar bazı fizik modellerinde öngörülüyor ama gerçek hayatta henüz saptanamadı. Dolayısıyla aslında deneyde bilimin bilmedii bir ey gerçeklemedi ve çarpıma beklendii gibi baladı. Farklı ve beklenmedik bir durum elde etmek çok zaman alacak. Belki bu çarpımaları yıllarca yineledikten sonra farklı ve beklenmedik bir durum elde edilebilecek ki bu da bilinmeyeni örenmek anlamına geliyor. Zaten bütün amaç da bu.

Bundan sonraki adım ne

Bundan sonraki amaç bu çarpımaları yıllarca devam ettirmek. Bu arada da protonların enerjilerini ve sayılarını yükseltmek. Hedeflenen enerji, protonların 7000 Milyar elektron volt enerjisine çıkmaları. Su anda bu enerji 450 milyar elektron voltda. Eer her bir proton 7000 Milyar elektron volt enerjide kafa kafaya çarpıırsa, elde edilen enerji younluu evrenin balangıç koullarına yakin olacak ve ilk evrendeki fiziksel atmosferi yakalanmı olacak. Bu asamaya en erken 2 yıl sonra geçilmesi planlanıyor. Yani u anda hem protonların enerjileri çok düük, hem de çarpıan protonların sayısı çok düük.

Hadron arpıtırıcısı ne kadar süre ile aktif kalacak Net bulgular için kaç tane çarpıma gerçeklemesi gerekiyor

Büyük Hadron çarpıtırıcısı (Large Hadron Collider- LHC) en az 20 yıl, belki de daha fazla çalıacak. Net bulgular için, eer anslıysak, 2 yıl x 365 gün x24 saat x 60x 60 x 40 milyon çarpıma gerekiyor Ama 5 yıldan önce çok kesin sonuçlara ulamak zor görünüyor.

zet olarak:

Basında patlama diye tabir edilen ey aslında protonların çarpıması. Ortaya çıkan enerji de bir sivrisinein kanat çırpması kadar. Protonlar atom çekirdeindeki parçacıklar. Bunlar o kadar küçük ki, neredeyse maddenin temel yapıtaları sayılabilir. Ancak çok hızlı bir ekilde hareket ettirildiklerinden enerjileri boylarına göre çok yüksek oluyor ve böylece elde edilen enerji younluu çok fazla oluyor. Bu yüzden de evrenin ilk balangıcındaki, 13.5 milyar yıl önceki enerji younluu koullarına yaklaılmı olunuyor. Bilindii gibi evrenin balangıcının Big Bang yani Büyük Patlama ile baladıı varsayıldıı için, LHC deneylerine bu yüzden Büyük Patlama deneyi denmekte. Kamuoyu tarafından yanlı anlaılan konu da bu. Sanki CERNde büyük bir patlama gerçekletiriliyor zannediliyor. Oysa Büyük Patlama 13.5 milyar yıl önce zaten oldu. CERNde imdi o koulları çok minyatür ekilde gerçekletirip inceleyen bir deney yapılıyor.

Selin Kunt
Kaynak:ekonomi.haberturk.com