Ba arıları tüm tıp dallarında hastaların hekimlerine bildirdii en çok 10 yakınmadan biri ve nöroloji poliklinik bavurularının en sık nedenidir; altında çounlukla çok önemli bir neden yatmaz, ama tıpta en uzun ayırıcı listesi olan hastalıklar arasındadır.

Dr. Bülent Kahyaolu/ Vehbi Koç Vakfı Amerikan Hastanesi Nöroloji Bölümü

Uluslararası ba arısı derneinin 2004 yılında ba arıları sınıflaması adı altında yaptıı tanımlamalarla tanı kriterleri oluturuldu ve ba arıları 2 büyük grup halinde toplandı. Birincil ba arıları, merkez sinir sisteminin veya dier sistemlerin hastalıkları ile ilikisi olmaksızın ortaya çıkar. İkincil ba arıları, sinir veya dier sistemleri tutan hastalıklarla ilikili ortaya çıkar. Beynimizin çevresindeki kemik yapı ve onun üstündeki zar yapılar, damarlar, saçlı deri ve onu oluturan kan damarları, arıya duyarlı yapılardır. Bu yapıların basınç, itilme, genileme ve iltihabi reaksiyonları arı sebebidir. Hekim, birincil ya da ikincil tip ba arısını birbirinden ayırmalıdır. Bir nedene balı ikincil tip ba arılarının altında yatan neden hızla açıklıa kavuturulmalı.

İkincil ba arılarının yakın zaman içinde ortaya çıkan bir nedeni vardır. Altta yatan hastalıın tedavisi veya kendinden düzelmesi sonrası, 3 ay içinde bu tip arılar azalır ya da geçebilir. Beyin tümörü gibi ilerleyici olanlarda bu zamansal iliki olmayabilir. Hekimin en önemli silahı hastanın öyküsüdür. Tanı koydurucu dier testler yalnızca nedenleri saptamak ya da elemekte kullanılır. ykü balangıcı, sıklıı, karekteri, yer, süre, gidi, iddet, tetikleyici etmenler elik edenleri içermeli. Bununla birlikte hastanın geçmi ba arısı öyküsü, genel tıbbi öyküsü, arı için kullandıı ya da dier nedenlerle kullandıı ilaçlar, ailedeki ba arısı öyküsü, hastanın uyku uyanıklık, çalıma, egzersiz ve stresle ilikili sosyal öyküsüyle birlikte sigara, içki gibi alıkanlıkları örenmek de önemli.

İkincil arıyı anlama

yküde hastada ikincil arıyı düündüren özellikler: 10 yaından önce, 50 yaından sonra arının balaması, son 6 ay içinde balayan ya da karakter, iddet, sıklık deiiklii gösteren ba arısının olması, bu arının günler içinde ilerlemesi, verilen tedaviye yanıtsız olması, arının yeni balaması, akut ve iddetli olması, hastanın hayatında yaadıı en iddetli arı olması, ıkınma, öksürük ile artması, vücut-ba pozisyonu ile ilikili olması, balangıç yaı ve bu özelliklerinin tipik karakterde olmaması..

Hastadaki bu sorgulama sırasında ate, titreme, gece terlemeleri, kas arıları, kilo kaybı gibi vücutta bir enfeksiyonu ya da kanseri düündüren bir nedenin olup, olmaması ya da kiilik, davranı deiiklikleri, çift görme, geçici görme bulanıklıı, kulakta nabız gibi atan çınlamanın olması gibi genel ya da uyuma, güçsüzlük, dengesizlik, konuma bozukluu gibi fokal nörolojik bulguların olması, ikincil ba arısını düündüren özelliklerdir. Ani balangıçlı olması, saniyeler içinde en tepeye kadar çıkması damarsal bir sebebi düündürür.

50 yaından sonraki arılarda birincil ba arısı olma olasılıı düüktür. Bu yüzden balangıcı 50 ya üstü arılarda altta yatan enfeksiyöz, kansere balı ya da inflamatuar hastalıklar aranır. Hastada daha önceden var olan ba arılarının ekil deitirmesi, aralıksız ilerleyici özellik kazanması, ıkınma ile artması ya da ortaya çıkması, vücut postürü ile etkilenmesi yine ikincil ba arılarını düündürür.

yküde ikincil ba arısı özellikleri varsa, merkezi sinir sistemi hastalıı ile ilikili ek incelemeler yapılmalı. Hastaların büyük çounluu muayeneyle yetinmeyip, mutlaka görüntüleme istiyor. Kanıta dayalı tıp bulgularını göz önüne alırsak, ba arısı ile gelen hastanın görüntülenmesi için gerekli koullar unlar olabilir: Hastada ilk ve en kötü arının varlıı, sıklıı ve iddeti giderek artan arılar, ilerleyici, yeni, tedaviye az cevaplı arılar, arının hep aynı tarafta olması, hastanın öyküsünde HIV pozitiflii ya da kanser olması ile yeni balayan arının bir arada olması, 50 ya üzerinde yeni balayan arının olması, epileptik bir atakla birlikte balayan ba arılarının olması, hastada ate, ense sertlii ve dier nörolojik bulguların varlıı görüntüleme için yeterli ve gerekli sebeplerdir.

Migren

Hastanın öyküsü ve muayenesi bize ikincil bir ba arısını düündürmüyorsa, birincil ba arılarını göz önüne almalı. Birincil arılar, tüm ba arılarının %9095ini oluturur. En tipik ve sık bilineni migrendir.

Migren, hastanın hayatını zorlatıran, genetik özellikli arı tipidir. Uluslararası ba arısı derneinin tanımına göre, en az 5 atak eklinde, 4.72 saat kadar süren, tek taraflı, zonklayıcı, iddetli, günlük yaamı etkileyip fiziksel aktiviteyi kısıtlayabilen, bulantı ve/veya kusma ile ıık ve sesten rahatsızlıın elik ettii arı atakları eklindedir.

Aura denilen migren ataından önce ortaya çıkan bulguların olup olmamasına göre de migren kendi arasında 2 büyük gruba ayrılır. % 85i aurasız, %15i auralı migren kategorisine girer. Auralı migren, en az 2 ataklı; tek yanlı görsel, duyusal ya da dier nörolojik bulguların 5 dakikadan fazla 60 dakikadan az zaman içinde olan bir baarısı tipi olarak tanımlanır. Arı sırasında ıık rahatsızlıı var, gündelik hayatı durduracak derecede iddetliyse, iddetli bulantı ya da kusma varsa, bu üçünden en az ikisi söz konusuysa, migren olasılıı % 93/98 kesinlik kazanır.

Klasik bir migren ataının günler, saatler önce balayan sıkıntı, odaklanma güçlüü, çok idrara gitme, ödem, bazı besinleri çok isteme eklinde öncü belirtileri olur. Bunu iddetli arı ataı izler, atak geçtikten sonra da hastalar kendini paçavra gibi hissedebilir. zellikle aura ile giden migrenlerde, beyin-damar hastalıkları ile kalp-damar hastalıkları riski fazladır. Migren genetik bir arı hastalıı olduu için sistemik birtakım özellikleri de bünyesinde barındırır. Bu yüzden migrenli olan hastalarda kalp-damar hastalıkları, mide hastalıkları, astım ve psikiyatrik hastalıklar dier insanlara göre biraz daha sık görülür.

İkinci büyük grup ve toplumda en sık görülen gerilim tipi ba arısıdır. Arı genellikle baın ön ve arka kısmında çember gibi özelliktedir. Künt, sıkıtırıcı, hafif-orta iddettedir. Günlük ileri etkilemez, bulantı, kusma nadirdir, ıık ve ses rahatsızlıklarından biri olabilir. Altta yatan sebepler, vücudu fiziksel ya da ruhsal geren etkenlerdir. Arı kesicilerden çok yararlanmaz, stresin tedavisi uygundur.

Demet tipi ba arıları özellikle erkeklerde sık görülen, göz çevresinden balayan, çok iddetli ve 1 saat kadar sürebilen, o taraftaki gözde kızarma, yaarma, akma ile giden arı ataklarıdır. Yılın belirli aylarında ya da mevsimlerinde younlaır.

Sık görülen birincil arılar

Bunlar dıında daha sıklıkla görülen birincil ba arılarının balıcaları:

Saplanıcı ba arısı: Sıklıkla migren ve küme ba arısı olan kiilerde bildirilmektedir. Anlık bakma, saplanma eklinde gün içinde tek veya birden fazla arılar olur. Sıklıkla göz çevresi, akak bölgesinde görülür.

Cinsel iliki ba arısı: Orgazm öncesi ya da orgazm sırasında ortaya çıkabilir. Orgazm sırasında ortaya çıkanı ani iddetli patlayıcı özelliktedir. Orgazm öncesinde de iddeti giderek artarak 1 dakika ile 3 saat kadar sürebilir. İlk olarak karılaıldıı zaman, beyin zarı kanaması ya da damar yırtılması düünülmeli.

Hipnik ba arısı: 50 ya üzerinde yalnızca uykuda, hastayı uykudan uyandırır. Yaygın ya da tek taraflı olabilir. Hafif-orta iddetlidir. Künt karekterlidir. 15-60 dakika sürebilir. Ayda 15 veya daha sık görülebilir. 50 ya üstünde görülen tüm ba arılarında olduu gibi, altta yatan ikincil nedenlerin dılanması gereklidir.

ksürük ba arısı: ksürme ve ıkınma ile ilikilidir. Ani balar, saniyeler, bazen da 30 dakika sürebilir. Genellikle iki yanlıdır ve 40 ya üzerinde sıktır. Gençlerde ve arının uzun süreli olduu kiilerde arka çukur ve arka çukur bileke patolojileri aratırılmalıdır.

Egzersiz ba arısı: Fiziksel aktivite sırasında ya da sonrasında ortaya çıkar. Zonklayıcı özelliktedir. Dakikalar bazen saatler sürebilir. Kolaylatıran ana faktörler, ortamın sıcak olması ile yüksek irtifadır. Yine ilk karılaıldıında, beyin zarı kanaması ile beyin damarlarının yırtılması aratırılmalı.

Dier birincil bir ba arısı sebebi, madde kullanımı ve kesilmesine balıdır. Arı sebebi ile arı kesiciler ya da özel ba arısı ilaçlarını çok uzun süre düzenli olarak ve giderek miktarını arttırarak alan hastalarda ortaya çıkar. Bu yaklaık 3 ay ya da daha uzun süreden beri hem Triptan benzeri, hem basit arı kesiciler, hem Ergotamin benzeri ilaçların ayda 15 gün ya da daha fazla kullanılmasıyla kronik arının ortaya çıkması eklindedir.

Hastaların bu konuda mutlaka uyarılmaları, koruyucu tedavi ile kontrol altına alınarak arı kesici ilaç kullanma sıklıının azaltılması gereklidir. Bazen bu göründüü kadar kolay olmayabilir. Onun için hastaların bir sürü hastaneye yatırılıp uygun tedavi emalarının düzenlenmesi gereklidir.
Kaynak:cumhuriyet.com.tr