Abderalı Demokritos

Doum ve ölüm tarihleri belli olmamakla birlikte, Zenon’dan 30 yıl sonra doduu sanılmaktadır. ok gezmi, Babil’e ve matematik örenmek üzere Mısır’a gitmi ve orada 5 yıl kalmıtır. Hatta bu seyahatleri sırasında Hindistan’a kadar uzanmı olduu sanılmaktadır. Ancak Demokritos bir gezgin deil, bir bilgi arayıcısıdır.

Demokritos’a göre evren, doluluk ve boluktan olumutur. Dolu kısım, bölünemez küçük parçacıklar, yani atomlar tarafından doldurulmutur; bunlar ölümsüz ve yalındırlar. Nitelikleri aynı ama biçimleri ayrıdır. Varlıklar, bu atomların bir araya gelmelerinden olumulardır ve bir arada bulundukları sürece vardırlar; ayet bunları oluturan atomlar bir nedenle daılırsa yok olur giderler.

Evrende gözlemlenen deiim, atomların birlemesi ve daılmasından ibarettir. Atomcu kuram, özünde mekanist ve deterministtir, ama bu dönemde atomların nasıl hareket ettiklerine ilikin güçlü bir yaklaımın eksiklii duyulmaktadır.

Demokritos, ruhu maddeden ayırmaz; ruhu oluturan atomlar daha ince, daha hafif ve daha hareketlidir; hepsi o kadar. Bu tür ince atomların birleimine ruh dedii gibi akıl da der. Bunlar, evrenin her yerine daılmıtır; öyleyse evren canlı ve akıllıdır. Ancak Tanrı yoktur; Anaksagoras’ın belirttii anlamda bir nous da bulunmaz.

Hindistan’da da atomcu görülerle karılaılmaktadır; ancak tarihini saptamak olanaksızdır. Eer daha önce ise, Yunanlıların bundan haberdar olup olmadıkları düünülebilir. Haberdar olmaları olanaksız deildir; çünkü Demokritos İran’da bulunduu sıralarda dorudan veya dolaylı olarak bu görüleri örenmi olabilir.

Gerek Yunan’da ve gerekse Hint’te birbirlerinden baımsız olarak düünülmü olması da mümkündür; ancak atomcu görüün Dou kökenli olduuna ilikin baka bulgular da vardır. Mesela Poseidonius (M.. 1. yüzyıl) bu kuramı, bir Fenikeli olan Sidonlu Mochos’a, yine Byblioslu Filon ise Beyrutlu Sanchuniaton’a atfetmektedir. Filon, bu adamın kitaplarını Yunanca’ya çevirmitir.

Demokritos matematikle de ilgilenmi ve “Bir Daire veya Bir Küreye izilen Teet”, “Geometri zerine”, “Sayılar zerine” (aynı adı taıyan bir yapıtı daha vardır) ve “İrrasyoneller zerine” adını taıyan yapıtlar vermitir.

“Bir Daire veya Bir Küreye izilen Teet” te, kürenin veya dairenin teetle ortak olan bir tek noktası bulunduunu ve teet biraz oynatılacak olursa, bu defa daireyi ve küreyi iki noktada keseceini ve teet olma özelliini kaybedeceini söyler.

“Geometri zerine” adlı yapıtın içeriine ilikin fazla bir bilgiye sahip deiliz. Ancak Chrysippus’a dayanarak Plutarkos’un yapmı olduu u aktarma gerçekten çok ilginçtir: “Demokritos, bir koninin, tabanına paralel olan dairelerle kesilecek olursa, kesitlerin yüzeyine ilikin neler söylenebileceini sormutur. Bunlar eit midir Yoksa deil midir Eer eit deillerse, o zaman koninin yüzeyi merdivene benzeyecek, yani düzgün olmayacaktır. Eer eitlerse, o zaman da koni bir silindir özelliine sahip olacaktır. Bu son derece gariptir.”

Bu yorum son derece ilginçtir; çünkü Demokritos, bu yorumunda, bir cismin sonsuz sayıda kesitten olutuunu göstererek Archimedes’e yaklamıtır. Demokritos unu sezmitir: Eer iki piramit, eit tabana ve eit yükseklie sahipseler, tabana paralel olan düzlemler tarafından eit yüksekliklerden kesildiklerinde oluan piramit kesitleri birbirlerine eit olacaktır. Sonsuz sayıdaki kesitleri eit olduu için, iki piramidin hacimleri de eittir.

Bu bir bakıma, Cavalier’in ortaya koyduu, “İki hacimin, aynı yükseklikten alınan kesitleri, her konumda eit iseler, bu iki hacim eittir.” ilkesine benzemektedir. Demokritos’un incelemi olduu konular, Eukleides’in Elementler’de incelemi olduu bazı konularla paralellik göstermektedir.

“İrrasyonel Dorular ve Hacimler” adlı yapıtı, konilere ilikin yapmı olduu çalımaların sonucunda yazılmıtır. Burada irrasyonelleri incelemi olması çok doaldır. İçeriinin ne olduu bilinmese de, irrasyonel doruların bölünemez olduunu düünmü olabilir.

Konilerde karılamı olduu sürpriz karısında, nasıl bir tavır takınmı olduu bilinmiyor. Acaba benimsemi olduu atom kuramıyla, bu sonucu nasıl uzlatırmıtır ünkü atomun parçalanamaz olduunu kabul ederse, koni kesitlerinin merdiven biçiminde olduunu da kabul etmek zorunda kalacaı açıktır.

Platon, Demokritos’tan hiç söz etmez, ama Aristoteles övgüler düzer. Archimedes ise, aynı taban ve aynı yükseklie sahip bir koni ile bir silindirin hacimleri arasında 1/3 oranının bulunduunu kefetmi olmasına büyük bir deer verir; ancak bunun kanıtını vermemi olduunu da ekler.

Demokritos’un “Gezegenler zerine” ve “Büyük Yıl” veya “Astronomi” adlı yapıtları ise astronomiyle ilgilidir. Yer’in, ortası delik, düz bir disk biçiminde olduuna inanır. Gök küresini, kuzey ve güney gökküreleri olmak üzere iki yarım küreye böler ve güneydeki yıldız kümelerinin kuzeydekilerden farklı olduklarını söyler. Bu görüleri, Yer’in düz olmasıyla nasıl uzlatırabilmitir Bunu açıklamak güçtür; ancak bu yaklaımı, kendisinin büyük ölçüde Babillilerin etkisi altında kaldıını göstermektedir.

Aynı zamanda iyi bir kozmologdur (yani evrenbilimcidir). Ona göre, evrende çok sayıda ve çeitli büyüklüklerde dünyalar vardır. Bunlar birbirlerinden farklı uzaklıklarda bulunurlar. Bazıları olumaktadır; bazıları olumutur ve bazıları ise çökmektedir. Bunlardan bazıları çarpıarak yok olurlar. Bazılarında su, bitki ve hayvan yoktur. Bizim bölgemizde ilk önce Yer olumutur. Ay, yıldızların en altında bulunur; onu Güne ve gözle görülebilen be gezegen izler.